DẠY TRẺ TỰ LẬP KHÔNG PHẢI LÀ “MẶC KỆ TRẺ”

Nhiều cha mẹ muốn con tự lập, muốn con biết tự suy nghĩ, nhưng cách giáo dục đôi lúc rập khuôn và cứng ngắt có thể làm trẻ đi sai định hướng giáo dục của bạn.

Theo TS. Taylor, ĐH San Francisco, tự lập là cách giáo dục mà ở đó trẻ tìm thấy sự giao nhau của 2 chiều

Chiều 1: Niềm tin của bạn vào trẻ và vào trải nghiệm của trẻ.

Chiều 2: Sự hướng dẫn của bạn cho trẻ biết cách trải nghiệm.

Khi có sự giao nhau, thì trẻ mới đạt được sự tự do trải nghiệm, học hỏi cái mới và hoàn thiện bản thân. Đó là quy trình cho sự tự lập phát triển.

Nếu thiếu chiều thứ 1: Trẻ có thể sẽ trở thành một trong hai dạng sau:

a.Người thích lo chuyện mọi người, nhưng không có phán xét

b.Người không có ý định đặt mục tiêu cao hơn mức trung bình

Nếu thiếu chiều thứ 2: Trẻ có thể là 1 trong 3 người sau:

a. Người lỗ mãn và hành động thiếu phân tích

b. Người khôn lõi, nhưng theo cách không đúng đắn

c. Người hay bất đồng, thiếu lắng nghe

Nếu thiếu cả 2 chiều, trẻ có thể là 1 người có suy nghĩ lệ thuộc vào người khác.

Dạy tự lập nên như thế nào?

Nhiều bậc phụ huynh có quan niệm rằng dạy con tự lập là để trẻ tự chịu đựng, ví dụ như khi trẻ khóc thì để cho trẻ khóc, khi trẻ té thì để trẻ tự đứng lên, hoặc khi trẻ làm sai thì để trẻ chịu phạt. Quan niệm này không hoàn toàn sai, nhưng thực sự, chúng ta có thể hiểu và áp dụng sai cách.

Vậy, cách dạy tự lập đúng là như thế nào? Khi trẻ làm sai (ví dụ như chạy nhanh quá rồi té ngã), việc bạn có đỡ trẻ dậy hay không không phải là cách dạy tự lập. Cách dạy tự lập đúng là như sau:

Nếu bạn muốn đỡ trẻ dậy (hoặc bạn đang rảnh tay và có thể giúp), thì cứ làm. Sau đó, bạn có thể nói: "Con biết tại sao con bị té không?" (chiều số 2) và "Lần này mẹ có thể đỡ con dậy, nhưng lần sau nếu mẹ bận hoặc không có ở đây, con nhớ phải tự đứng dậy nhé!" (chiều số 1).

Nếu bạn không muốn đỡ trẻ dậy (hoặc bạn bận tay không thể giúp), điều đó cũng không sao. Bạn chỉ cần nói: "Không khóc, con đứng dậy được không?" (chiều số 1) hoặc "Hãy chống tay và ngồi dậy nhé" (chiều số 2).

Quan trọng là giúp trẻ hiểu được cách tự lập trong từng tình huống, thay vì chỉ đơn thuần để trẻ tự giải quyết mà không giải thích.

Quan trọng là trẻ học được gì về sự tự lập?

Trẻ học tự lập không chỉ là làm được việc mà còn là quá trình hiểu rằng trẻ có đủ phương pháp và công cụ để thực hiện và cha mẹ tin tưởng vào khả năng của trẻ. Điều quan trọng là giúp trẻ phát triển nhận thức đúng đắn về tự lập, chứ không phải đơn giản là chịu đựng khổ sở và bỏ bê.

Điều gì xảy ra khi bạn không hướng dẫn trẻ mà để trẻ tự nhận ra?

Ví dụ trong tình huống sau: Khi đứa trẻ cùng mẹ đi ngang tiệm kem và yêu cầu mua kem, nhưng mẹ không đồng ý vì cho rằng kem không tốt, trẻ sẽ phản ứng như sau:

Trẻ có thể không khóc mà chỉ đứng lại, chỉ cho mẹ xem các đồ vật khác, dường như đang cố kéo dài thời gian.

Trẻ có thể gọi ba thay vì mẹ, hy vọng ba sẽ dễ dãi hơn.

Trẻ có thể tiếp tục vòi vĩnh, khóc to hoặc làm mọi cách như nằm ăn vạ, khóc và ói, vì trẻ nhận ra mẹ sẽ không đi đâu xa và có thể sẽ mua kem cho mình nếu làm như vậy.

Điều này cho thấy khi không có sự hướng dẫn rõ ràng từ cha mẹ, trẻ có thể phát triển các chiến lược không hiệu quả để đạt được mục tiêu của mình.

Việc cho phép trẻ ăn kem hay không không phải là yếu tố quyết định trong việc dạy tự lập. Đây là quyết định của bạn, và điều quan trọng hơn là lời giải thích, lý do và hướng dẫn giúp trẻ hiểu để tự đưa ra quyết định của mình.

Nếu bạn quyết định cho trẻ ăn kem, hãy vui vẻ và nói: "Được, mẹ có 10k trong túi, con có thể giúp mẹ lấy nó không?" Điều quan trọng là bạn không tỏ thái độ khó chịu hay bực bội, mà luôn thể hiện sự bình tĩnh và sẵn sàng giải quyết vấn đề.

Nếu bạn không cho trẻ ăn kem vì một lý do nào đó, hãy giải thích cho trẻ hiểu. Ví dụ: "Mẹ không mua kem vì hôm nay chúng ta đã ăn nhiều đồ ngọt rồi, để bảo vệ sức khỏe của con." Việc giải thích sẽ giúp trẻ hiểu được lý do đằng sau quyết định của bạn, và học cách tôn trọng các lý do hợp lý trong cuộc sống.

Ví dụ, nếu bạn đã để ví tiền ở cốp xe hoặc không mang theo tiền mặt, bạn có thể nói: "Mẹ đã để ví ở cốp xe rồi, đợi mẹ hỏi họ xem có chấp nhận thanh toán bằng thẻ không nhé?" Hoặc bạn có thể giải thích lý do vì sao bạn nghĩ kem không tốt, chẳng hạn như vì nó không vệ sinh hoặc quá ngọt, và nói: "Mẹ không nghĩ kem ở đây tốt lắm, nhưng chúng ta có thể đi ăn ở tiệm khác. Hoặc mẹ cũng biết làm kem, con muốn làm kem cùng mẹ không?"

Khi bạn chia sẻ quan điểm của mình và tôn trọng quyết định của trẻ sau khi nghe ý kiến từ bạn (dù là "có" hay "không"), bạn đã thể hiện sự tin tưởng vào trẻ. Cách bạn trả lời và quyết định sẽ mở ra một cuộc đối thoại, nơi trẻ không chỉ học được lý do đằng sau quyết định của bạn mà còn hiểu được phương pháp giải quyết vấn đề.

Nếu bạn nói rằng không có tiền mặt, bạn có thể hỏi trẻ: "Liệu cô ấy có chấp nhận thẻ không, con? Con có thể hỏi cô ấy giúp mẹ được không?" Điều này giúp trẻ nhận thức được vấn đề và cùng bạn tìm cách giải quyết, thay vì chỉ đơn giản cấm đoán và yêu cầu trẻ tự từ bỏ. Việc này không chỉ giúp trẻ hiểu vấn đề mà còn rèn luyện kỹ năng giải quyết tình huống.

Khi bạn quyết định mua kem, bạn có thể nhờ trẻ cầm giúp món đồ trên tay, hoặc giúp bạn lấy tiền và tự đi mua. Sau khi mua xong, trên đường về, bạn có thể hỏi trẻ: "Con có thấy mọi người xếp hàng mua kem không?", "Có kem dâu mà con thích không?" Những câu hỏi này sẽ khuyến khích trẻ củng cố lại quy trình mà trẻ vừa trải qua, đồng thời giúp bạn nhận thấy cảm xúc của trẻ phát triển qua mỗi trải nghiệm.

Trẻ sẽ trở nên tự lập hơn khi bắt đầu nhận ra những thay đổi nhỏ trong mỗi trải nghiệm, từ đó học cách tự xử lý và phát triển khả năng nhận thức về thế giới xung quanh.